Eikenhout: eigenschappen, soorten en toepassingen

Kort antwoord: eikenhout is het hout van de eik. In Europa gaat het meestal om de zomereik en de wintereik. Het is een hard en zwaar loofhout (rond 710 kg per m³), met een duidelijke nerf, een warme lichtbruine kleur en veel looizuur. Het kernhout is van zichzelf goed bestand tegen rot. Daarom wordt eiken al eeuwen gebruikt voor meubels, vloeren, balken en vaten.

Eiken is de bekendste houtsoort in Nederland en België. Toch is "eikenhout" niet altijd hetzelfde. Er zijn verschillende soorten eik, het hout kan op meerdere manieren gezaagd en gedroogd zijn, en een tafel van eiken kan massief zijn of alleen een dun laagje eiken hebben. Hieronder lees je wat eikenhout is, welke eigenschappen het heeft, welke soorten er zijn en waar je op let als je iets van eiken koopt.

Wat is eikenhout?

Eikenhout komt van bomen uit het geslacht Quercus. In Europa zijn de zomereik (Quercus robur) en de wintereik (Quercus petraea) de belangrijkste soorten. Hun hout lijkt zo sterk op elkaar dat het in de handel samen gewoon Europees eiken heet.

Een stam bestaat uit twee delen. Aan de buitenkant zit het spinthout: licht van kleur en minder sterk tegen vocht en schimmels. Daarbinnen zit het kernhout: lichtbruin tot geelbruin, harder en veel beter bestand tegen rot. Voor meubels en tafelbladen gebruik je het kernhout.

Wat eiken herkenbaar maakt, is de tekening. De jaarringen geven een duidelijke nerf met open poriën. In hout dat recht door het hart is gezaagd, zie je bovendien glanzende vlekjes en streepjes: de houtstralen, ook wel spiegels genoemd.

Eigenschappen van eikenhout

Twee eigenschappen merk je in huis het meest. De eerste is looizuur. Zet je een natte ijzeren pan of een roestig blik op onbehandeld eiken, dan kan er een blauwzwarte vlek ontstaan. Een goede afwerking beschermt daartegen. De tweede is werking. Eiken neemt vocht op en staat het weer af, dus het blad wordt in de zomer een fractie breder dan in de winter. Wat normaal is en wat niet, lees je in kromtrekken en scheurtjes in een eiken tafel.

Welke soorten eikenhout zijn er?

In meubels en vloeren kom je vooral drie soorten tegen:

• Europees eiken (zomereik en wintereik): warm lichtbruin, met een levendige nerf. Het kernhout valt in duurzaamheidsklasse 2. Dit is het eiken dat je in Nederland en België het meest ziet.
• Amerikaans wit eiken: lijkt op Europees eiken, iets lichter en vaak rustiger van tekening. De poriën zijn van binnen afgesloten, en daarom maakt men er onder meer wijn- en whiskyvaten van.
• Amerikaans rood eiken: roder van kleur, met open poriën die niet zijn afgesloten. Het valt in duurzaamheidsklasse 4 (weinig bestand tegen rot) en is daardoor niet geschikt voor buiten.

Op een etiket staat vaak alleen "eiken". Vraag bij twijfel welke soort het is, zeker als je de kleur belangrijk vindt of het hout ergens vochtig staat.

Zaagwijze, kwaliteit en noesten

Hoe een stam gezaagd wordt, bepaalt de tekening van het hout:

• Dosse gezaagd (plat gezaagd): de jaarringen lopen in vlammen en bogen over de plank. Dit is de meest voorkomende tekening.
• Kwartiers gezaagd: de plank is recht door het hart gezaagd. De nerf loopt in rechte strepen en de houtstralen zijn zichtbaar als spiegels. Dit hout werkt minder, maar is duurder omdat een stam er minder van oplevert.

Daarnaast wordt eiken gesorteerd op noesten, de plekken waar een tak zat. Rustiek eiken heeft meer en grotere noesten, sorteringen als select of prime hebben er weinig of geen. Met of zonder noesten is een kwestie van smaak: noesten geven karakter, een blad zonder noesten oogt rustiger.

Massief, verlijmd of fineer?

Een "eiken" tafel kan op drie manieren gemaakt zijn. Massief betekent dat het hele blad van eiken is. Brede bladen worden daarvoor opgebouwd uit lamellen: smallere stroken massief eiken die naast elkaar worden verlijmd. Dat is gewoon massief hout, en het werkt rustiger dan één brede plank. Bij fineer of een toplaag zit er alleen een dun laagje eiken op een kern van spaanplaat, mdf of ander hout. Dat zie je aan de kopse kant: bij massief eiken loopt de nerf door over de hele dikte. Het verschil, en waarom het ertoe doet, lees je in massief eiken, toplaag of fineer.

Drogen: waarom het vochtgehalte telt

Vers gezaagd eiken bevat veel water. Voor meubels binnen wordt het daarom gedroogd, meestal in een droogkamer, tot ongeveer 8 tot 12 procent vocht. Dat is ongeveer wat hout in een verwarmd huis vasthoudt. Wordt eiken te nat verwerkt, dan krimpt het later in huis meer en ontstaan er sneller scheuren. Luchtgedroogd eiken, dat jaren buiten onder een afdak heeft gelegen, gebruikt men vooral voor balken en buitenwerk.

Waar gebruik je eikenhout voor?

• Meubels en tafels: hard, stevig en mooi van tekening. Een kras of vlek kun je in massief eiken plaatselijk bijwerken of wegschuren.
• Vloeren en trappen: eiken is een van de meest gekozen houtsoorten voor parket, juist omdat het hard is en tegen een stootje kan.
• Balken en buitenwerk: het kernhout van Europees eiken is van zichzelf goed bestand tegen rot, dus het wordt gebruikt voor overkappingen, schuttingen en tuinmeubels.
• Vaten: eiken geeft smaak af aan wijn en whisky en houdt vocht goed binnen.

Eikenhout afwerken en kleuren

Onbehandeld eiken neemt vlekken snel op. Voor een tafel kies je daarom een afwerking: olie trekt in het hout en laat het blad aanvoelen als hout, lak legt er een laag bovenop, en hardwax-olie zit daar tussenin. Welke het beste bij je past, lees je in eiken tafel behandelen.

Met een gekleurde olie, beits of door het hout te verbranden geef je eiken een andere kleur, van gewit tot diepzwart. De nerf blijft daarbij meestal zichtbaar. Alle mogelijkheden zie je in eiken kleuren; over zwart eiken lees je meer in geolied of verbrand.

Is eikenhout goed voor een eettafel?

Ja. Een eettafel krijgt elke dag borden, bestek, ellebogen en soms een speelgoedauto te verduren. Eiken is hard genoeg om daar goed tegen te kunnen, en is het ooit nodig, dan schuur je een massief blad op en olie je het opnieuw. Let wel op twee dingen. Kies een blad dat dik genoeg is en aan de onderkant verstevigd is tegen kromtrekken; in hoe dik moet een eiken tafelblad zijn lees je welke dikte bij welke lengte past. En kijk of het blad echt massief is. Hoe eiken zich verhoudt tot noten, teak, mango en beuken, lees je in welk hout is het beste voor een eettafel. Een overzicht van vormen en kleuren vind je bij onze eiken tafels.

Zo doet Bogade het

Elk blad maken we van 4 cm volmassief Europees eiken, opgebouwd uit lamellen van 10 tot 17 cm breed, zonder fineer of spaanplaat. Ons eiken is licht rustiek, met relatief weinig noesten; op aanvraag maken we een blad zonder noesten. Aan de onderzijde lopen stalen profielen over de breedte, zodat het blad niet kromtrekt. We werken het hout af met een 2-componenten houtolie, in 14 kleuren, waarbij de nerf altijd zichtbaar blijft. Zoek je een lichte tafel, kijk dan bij de licht eiken eettafels; voor bruin, grijs en zwart bij de donker eiken eettafels. Op verzoek sturen we je een foto van jouw blad als we het voor je uitzoeken. Wil je het hout eerst voelen? Bestel kleurstalen of plan een adviesafspraak in onze showroom in Utrecht.